Nowy model ewaluacji uczelni. Projekt zmian w Ustawie prawo o szkolnictwie wyższym i nauce
- banaszewska.pl
- 11 minut temu
- 5 minut(y) czytania
Nowy model ewaluacji uczelni. Projekt zmian w Ustawie prawo o szkolnictwie wyższym i nauce
W wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów opublikowano projekt nowelizacji ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Proponowane zmiany oznaczają istotne przesunięcie akcentów w sposobie oceny uczelni i instytucji naukowych. Projekt zakłada, że w ocenie większe znaczenie będzie miało nie tylko to, jakie wyniki osiąga podmiot w poszczególnych dyscyplinach, lecz także czy posiada realny potencjał organizacyjny, kadrowy i rozwojowy do prowadzenia działalności naukowej oraz kształcenia kadr.
Celem projektowanej ustawy jest wdrożenie nowego modelu oceny działalności naukowej, opartego na dwóch filarach: ewaluacji w dyscyplinach oraz eksperckiej ocenie potencjału w zakresie nauki i kształcenia. Projekt przewiduje również powiązanie tej oceny, a także spełniania minimum kadrowego, z korzystaniem przez podmioty z wybranych uprawnień akademickich. Najważniejszą zmianą jest wprowadzenie do ustawy szerszego pojęcia „oceny działalności naukowej”. Ma ono obejmować dwa elementy: dotychczasową ewaluację prowadzoną w dyscyplinach oraz nową ocenę potencjału instytucjonalnego. W praktyce oznacza to, że sama wysoka kategoria naukowa w danej dyscyplinie nie zawsze będzie wystarczająca do korzystania z kluczowych uprawnień. Uczelnia, instytut PAN, instytut badawczy, instytut międzynarodowy albo Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego będą musiały wykazać również, że jako instytucje zapewniają odpowiednie warunki do rozwoju nauki i kształcenia.
Ocena potencjału ma dotyczyć m.in. zdolności podmiotu do rozwoju działalności naukowej, jakości środowiska pracy naukowej oraz sposobu upowszechniania wyników badań naukowych i prac rozwojowych, w tym przez kształcenie. Dla uczelni oznacza to konieczność większego uporządkowania strategii naukowej, polityki kadrowej, zasad wspierania badaczy, mechanizmów przeciwdziałania niepożądanym praktykom publikacyjnym oraz sposobu wykorzystywania wyników badań w dydaktyce, gospodarce i otoczeniu społecznym.
Zmienić ma się również rytm samej oceny. Zamiast cyklu czteroletniego projekt przewiduje cykl pięcioletni. Pierwsza ocena działalności naukowej ma objąć lata 2026–2030 i rozpocząć się 1 stycznia 2031 r. Rozwiązanie to może ograniczyć presję krótkoterminowego „zarządzania pod ewaluację” i dać więcej przestrzeni na działania badawcze, których efekty ujawniają się w dłuższym horyzoncie. Nie oznacza jednak mniejszej odpowiedzialności organizacyjnej. Warunek kadrowy w dyscyplinie ma być oceniany według stanu na 31 grudnia każdego roku okresu objętego ewaluacją, a nie tylko na określony dzień poprzedzający ocenę. Od 2027 r. uczelnie i instytucje będą więc musiały dbać o stabilność kadrową w sposób ciągły.
Projekt przewiduje także odejście od czysto ilościowego podejścia do osiągnięć naukowych. W ewaluacji nadal mają być oceniane osiągnięcia naukowe, efekty finansowe badań oraz wpływ działalności naukowej na społeczeństwo i gospodarkę, ale większe znaczenie ma mieć jakość, a nie sama liczba publikacji lub punktów. Limity osiągnięć mają być powiązane z faktycznym zaangażowaniem pracowników i doktorantów w działalność naukową. To istotna zmiana dla zarządzania dorobkiem naukowym: podmioty będą musiały staranniej wybierać i dokumentować najważniejsze osiągnięcia, zamiast koncentrować się przede wszystkim na maksymalizowaniu ich liczby.
Najbardziej odczuwalne skutki projektowanych zmian mogą pojawić się przy uprawnieniach akademickich. Prawo do nadawania stopnia doktora ma zależeć nie tylko od posiadania kategorii naukowej co najmniej B+ albo szczególnego uprawnienia, lecz także od spełnienia minimum kadrowego oraz uzyskania pozytywnej albo wyróżniającej oceny potencjału. W przypadku uprawnienia do nadawania stopnia doktora projekt przewiduje minimum co najmniej pięciu osób ze stopniem doktora habilitowanego, zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy i zaliczanych do danej dyscypliny. Przy habilitacji minimum kadrowe ma wynosić co najmniej dziesięć takich osób. Oznacza to, że uprawnienia do prowadzenia awansów naukowych będą silniej związane z trwałym zapleczem kadrowym, a nie wyłącznie z wynikiem ewaluacji.
Podobna logika ma objąć szkoły doktorskie. Ich prowadzenie będzie wymagało nie tylko odpowiednich kategorii naukowych albo uprawnień szczególnych w dyscyplinach, lecz także pozytywnej albo wyróżniającej oceny potencjału. Każdy podmiot współprowadzący szkołę doktorską ma spełniać podstawowe warunki jakościowe i instytucjonalne. Dla uczelni i instytutów oznacza to konieczność sprawdzenia, czy obecny model szkoły doktorskiej, zaplecze kadrowe, organizacja kształcenia i system wsparcia doktorantów będą spójne z nowymi kryteriami oceny.
Zmiany dotkną również tworzenia studiów. Uczelnia będzie mogła utworzyć studia bez pozwolenia ministra tylko wtedy, gdy oprócz odpowiedniej kategorii naukowej w dyscyplinie będzie posiadała pozytywną albo wyróżniającą ocenę potencjału. W praktyce autonomia programowa zostanie silniej powiązana z oceną instytucjonalnych warunków kształcenia oraz transferu wyników badań do dydaktyki.
Projekt wzmacnia także wymogi ustrojowe i etyczne. Senaty uczelni mają uchwalać kodeksy etyki wspólnoty akademickiej. Uczelnie posiadające uprawnienia do nadawania stopni będą musiały utworzyć rady naukowe dyscyplin jako organy właściwe przede wszystkim do podejmowania uchwał w sprawach nadawania stopni. Statuty trzeba będzie dostosować do nowych zasad, a rady naukowe dyscyplin mają zostać utworzone do 31 grudnia 2030 r., tak aby ich pierwsza kadencja rozpoczęła się 1 stycznia 2031 r.
Istotna zmiana dotyczy również oceny okresowej nauczycieli akademickich. Projekt zakłada, że w przypadku pracowników badawczych i badawczo-dydaktycznych o wyniku oceny okresowej nie będzie mogła decydować wyłącznie liczba, rodzaj albo wartość punktowa osiągnięć wykazywanych na potrzeby ewaluacji. Jest to próba ograniczenia mechanicznego przenoszenia kryteriów instytucjonalnych na ocenę indywidualną pracownika. Rektorzy mają określić nowe kryteria oceny okresowej w terminie sześciu miesięcy od wejścia ustawy w życie, po zasięgnięciu opinii właściwych organów i reprezentacji środowiska akademickiego.
Osobny pakiet zmian dotyczy federacji. Projekt wyraźniej określa, że federacje mają służyć wspólnemu prowadzeniu działalności naukowej. Będą mogły realizować także inne zadania, takie jak kształcenie doktorantów, nadawanie stopni czy komercjalizacja wyników badań, ale nie będą mogły prowadzić kształcenia na studiach, studiach podyplomowych ani w innych formach. Federacje zostaną objęte zarówno ewaluacją w dyscyplinach, jak i oceną potencjału. Pierwsza ocena ma następować dopiero po upływie dwóch pełnych okresów oceny, chyba że statut przewidzi wcześniejsze objęcie federacji oceną. Do tego czasu oceniane mają być jednostki uczestniczące w federacji.
Nowe znaczenie oceny potencjału widać także w programach doskonałości. W programie „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza” status laureata ma być dostępny dla większej liczby uczelni: maksymalnie 12 zamiast 10. Okres finansowania kolejnych edycji programu ma zostać wydłużony z 6 do 8 lat, a próg finansowania obniżony z co najmniej 10 proc. do co najmniej 8 proc. subwencji. Jednocześnie warunkiem udziału w konkursie ma być wyróżniająca ocena potencjału. W programie „Regionalna inicjatywa doskonałości” do konkursu będą mogły przystępować podmioty z pozytywną albo wyróżniającą oceną potencjału. Oznacza to, że ocena instytucjonalna stanie się jednym z filtrów dostępu do istotnych instrumentów finansowania rozwoju.
Z punktu widzenia uczelni i instytucji naukowych projekt nie jest więc jedynie korektą technicznych zasad ewaluacji. Wprowadza nowy model zarządzania skutkami oceny działalności naukowej. Podmioty będą musiały równolegle dbać o wynik w dyscyplinach, stabilność kadrową, jakość środowiska pracy, przejrzyste zasady oceny pracowników, wiarygodność danych w systemie POL-on oraz praktyczne wykorzystanie wyników badań. Dobra kategoria naukowa nadal będzie kluczowa, ale przestanie być jedyną przepustką do najważniejszych uprawnień. Co do zasady ustawa ma wejść w życie 1 grudnia 2026 r., przy czym część najważniejszych rozwiązań zostanie odroczona. Zmiany dotyczące Komisji Ewaluacji Nauki mają wejść w życie 1 stycznia 2028 r., a regulacje dotyczące m.in. rad naukowych dyscyplin, warunków nadawania stopni, prowadzenia szkół doktorskich, tworzenia studiów bez pozwolenia ministra i ponownej oceny działalności naukowej – 1 stycznia 2031 r. Nowe zasady programu IDUB mają być wdrażane etapowo od 2032 i 2033 r.
W praktyce projekt daje uczelniom i instytucjom kilka lat na dostosowanie, ale nie warto traktować tych zmian jako odległej perspektywy. Pierwsza ocena obejmie okres rozpoczynający się już w 2026 r., a warunek stabilnego minimum kadrowego ma być badany od 2027 r. Oznacza to, że decyzje podejmowane w najbliższych latach – dotyczące zatrudnienia, przypisania pracowników do dyscyplin, organizacji szkół doktorskich, zasad oceny pracowników i sposobu dokumentowania aktywności w POL-on – mogą bezpośrednio przełożyć się na zakres uprawnień po 2031 r.
